Retina dekolmanı her zaman tamamen önlenemeyebilir ama riskleri azaltmak, erken tanı koymak ve görmeyi korumak için bazı önlemler almak mümkündür.

Özellikle miyoplar, ailesinde retina dekolmanı öyküsü olanlar, diyabet hastaları ve 50 yaş üzeri bireyler yılda en az 1 kez göz muayenesi olmalıdır. Retina yırtıkları erken dönemde tespit edilirse, lazer tedavisiyle, dekolman oluşmadan durdurulabilir.

Sarı nokta hastalığının ana nedeni yaşlanmadır. Hastalığın en belirgin ve değiştirilemez risk faktörü olarak ileri yaştır. Özellikle 65 yaş ve sonrasında risk artar.  Yaşlanma süreci, gözün retina tabakasında, özellikle de merkezi görmeden sorumlu makula bölgesinde yapısal ve işlevsel değişikliklere yol açar.

Zamanla, retina hücreleri ve bu hücreleri besleyen “retinal pigment epiteli” (RPE) yaşlanır ve hasar görmeye başlar. Bu hücrelerin yıkımıyla birlikte, “drusen” adı verilen sarımsı atık birikintileri makula altında toplanır. Drusen, hücrelerin sağlıklı çalışmasını engeller ve görme kaybına zemin hazırlar. Aynı zamanda yaşlanma ile birlikte retina bölgesindeki kan damarları da zayıflar veya anormal hale gelir. Bu durum, “yaş tip” makula dejenerasyonunda olduğu gibi, sızıntı yapan yeni damarların oluşumuna ve ciddi görme kayıplarına neden olabilir.

Yaşla birlikte vücutta artan oksidatif stres, azalan antioksidan savunma mekanizmaları ve yetersiz hücre yenilenmesi, makula bölgesindeki dejeneratif süreci hızlandırır. Tüm bu biyolojik değişimler, yaşlanmanın sarı nokta hastalığının gelişiminde neden bu kadar kritik bir rol oynadığını açıkça gösterir.

Sarı nokta hastalığında (makula dejenerasyonu) genetik yatkınlık önemli bir risk faktörüdür. Araştırmalar, bu hastalığın gelişiminde kalıtsal özelliklerin güçlü bir rol oynadığını ortaya koymuştur. Özellikle birinci derece akrabalarında (anne, baba, kardeş) sarı nokta hastalığı bulunan kişilerde, hastalığın görülme riski belirgin şekilde artmaktadır.

Genetik yatkınlık çoğunlukla belirli genlerin varyasyonlarıyla ilişkilidir. En çok araştırılan genlerden biri Complement Factor H (CFH) genidir. Bu gen bağışıklık sistemi ve inflamasyon (iltihap) yanıtlarında rol oynar. CFH genindeki bazı mutasyonlar, retina hücrelerinde iltihabi süreçlerin daha kolay tetiklenmesine yol açarak makula bölgesinin zamanla hasar görmesine neden olabilir. Ayrıca ARMS2 ve HTRA1 gibi diğer genler de hastalık riskini artıran unsurlar arasında yer alır.

Bu genetik faktörler, çevresel etkenlerle birleştiğinde (örneğin sigara kullanımı, kötü beslenme, güneşe uzun süre maruz kalma), sarı nokta hastalığının ortaya çıkma olasılığı daha da yükselir. Dolayısıyla genetik yatkınlık, tek başına hastalığı kesin olarak belirlemese de, bireyin risk düzeyini belirlemede oldukça önemlidir. Bu nedenle ailesinde bu hastalık olan kişilerin düzenli göz kontrolleri yaptırması erken tanı ve müdahale açısından büyük önem taşır.

Sarı nokta hastalığında yaşam tarzı faktörleri, hastalığın gelişiminde ve ilerlemesinde önemli bir rol oynar. Genetik yatkınlık gibi değiştirilemeyen risklerin yanı sıra, yaşam tarzına bağlı birçok etken hastalığın ortaya çıkma riskini artırabilir ya da azaltabilir.

Sigara kullanımı sarı nokta hastalığı için en önemli ve önlenebilir risk faktörüdür. Sarı nokta hastalığıyla en güçlü şekilde ilişkilendirilen yaşam tarzı faktörlerinden biridir. Sigara, retina hücrelerine zarar veren serbest radikallerin oluşumunu artırır ve gözdeki kan dolaşımını bozar. Sigara içen bireylerde hastalığın görülme riski içmeyenlere göre 2 ila 4 kat daha fazladır.

Sarı nokta hastalığı ile beslenme arasında güçlü ve bilimsel olarak desteklenmiş bir ilişki vardır. Doğru beslenme, bu hastalığın gelişme riskini azaltmada ve ilerlemesini yavaşlatmada önemli bir rol oynar. Çünkü makula, yüksek enerji ihtiyacı olan ve oksidatif strese karşı savunmasız bir retina bölgesidir. Beslenme yoluyla alınan bazı vitaminler, mineraller ve antioksidanlar makula hücrelerini koruyarak bu süreci olumlu yönde etkiler.Yetersiz beslenme, özellikle antioksidanlardan ve göz sağlığına faydalı vitaminlerden (A, C, E) fakir bir diyet, makula hücrelerinin hasara karşı savunmasız kalmasına neden olur. Omega-3 yağ asitleri, lutein ve zeaksantin gibi maddeler açısından zengin besinler (örneğin yeşil yapraklı sebzeler, balık, ceviz) hastalık riskini azaltmada yardımcıdır.

Güneş ışığına aşırı maruz kalma sonucu UV ışınları, retina hücrelerinde oksidatif stres oluşturarak makulada hasara neden olabilir. Bu nedenle güneşli havalarda UV korumalı güneş gözlüğü kullanmak önemlidir.

Obezite, vücuttaki birçok sistemi olduğu gibi göz sağlığını da olumsuz etkileyebilir ve makula dejenerasyonunun hem gelişme riskini hem de ilerleme hızını artırabilir. Obezite, vücutta sürekli düşük düzeyde bir iltihaplanmaya yol açar. Bu kronik enflamasyon, retina hücrelerini etkileyebilir ve makula bölgesinde hücresel hasarı tetikleyebilir.Obez bireylerde vücuttaki serbest radikal üretimi artar ve antioksidan savunma mekanizmaları zayıflar. Bu durum, makula hücrelerinin oksidatif strese karşı savunmasız kalmasına neden olur. Obezite, yüksek tansiyon, damar sertliği ve dolaşım bozuklukları ile yakından ilişkilidir. Gözün retina tabakası çok hassas bir damar ağına sahiptir ve kan akışındaki bozulmalar makula bölgesine yeterli oksijen ve besin ulaşmasını engelleyebilir.

Düzenli egzersiz yapmak göz sağlığını koruyucu etki gösterirken, hareketsiz yaşam tarzı hastalığın riskini artırabilir.

Yüksek tansiyon (hipertansiyon) ve ateroskleroz (damar sertliği) gibi kalp damar hastalıkları retinaya giden damarları olumsuz etkileyebilir. Bu durumlar retina kanlanmasını bozar ve makula bölgesinde oksijen eksikliği ve hücre hasarına yol açabilir. Aynı zamanda yaş tip makula dejenerasyonunun oluşum riskini artırabilir.

Kanda yüksek seviyede kolesterol bulunması (hiperkolesterolemi), damar tıkanıklıklarına ve retina dolaşımında bozulmaya neden olabilir. Aynı zamanda bazı çalışmalarda, yüksek kolesterolün drusen oluşumu (kuru tip makula dejenerasyonu belirtisi) ile ilişkili olabileceği gösterilmiştir.

Bir gözde sarı nokta hastalığı bulunması durumunda diğer gözde de hastalığın gelişme riski oldukça yüksektir.

Lokal veya genel anestezi ile yapılabilir. Lokal anestezide göz çevresine aneztezik ilaçlar enjekte edilir. Böylelikle gözde oluşabilecek ağrı hissi ortadan kaldırılabilir. Lokal anestezi sırasında hastanın başını hareket ettirmeden ameliyat süresince sırt üstü yatması gerekir. Hastanın yüzü ve vücudu steril örtülerce kapalı kalır. Uzun sürmesi öngörülen ameliyatlarda, kapalı ortam fobisi (klostrofobik kişiler) ve uyum zorluğu (çocuk hastalar, bunama, sağırlık, kaygı bozukluğu olan hastalar) bulunan kişilerde lokal anestezi ile ameliyat önerilmez. Bunun yerine genel anestezi tercih edilir. Hasta tamamen uyur, hiçbir şey hissetmez.

Göz içi mercek kaymasının derecesine göre değişen oranda, görme keskinliğinin bozulması en sık görülen belirtisidir. Hafif kaymalarda çok az görme keskinliği bozulurken, merceğin tamamen yerinden kayması ileri derecede görme azlığına neden olur. Çift görme ve parlama diğer belirtiler arasında sayılabilir.

Günümüzde mercek teknolojileri oldukça gelişmiştir. Göz içine yerleştirilen mercek ömür boyu gözde kalacağı için kaliteli ve doğru mercek seçimi önemlidir. Tek odaklı ve çok odaklı mercekler tercih edilebilir. Ameliyat sonrası uzak görüşte kırma kusuru olmadan, gözlüksüz bir durum hedeflenir. Ameliyat öncesi mercek hesaplamaları bunu sağlayabilmek için özel cihazlarla yapılır. Tek odaklı merceklerden sonra hastaların yakın gözlüğü ihtiyacı olur. Çok odaklı mercekler ile yakın görüşte gözlüksüzlük hedeflenir. Bazen ameliyat sonrası gerek uzak ve gerekse de yakında gözlük ihtiyacı olabileceği unutulmamalıdır.

Retina damar tıkanıklarında ağrısız görme kaybı en sık ve ilk başlayan belirtidir. Görme kaybının seviyesi, görme merkezi olan makuladaki hasara bağlı olarak değişmektedir. Retinal atar damar tıkanıklığında görme düzeyindeki kayıp oranı çoğu zaman oldukça ileri seviyededir. Özellikle tedavi edilmemiş iskemik tipteki toplar damar tıkanıklığında gözde şiddetli ağrı olabilir. Bu durum göz içi tansiyonunun çok yükseldiği durumlarda görülebilir. Göz tansiyonunun yükseldiği bu gözlerde kızarıklık da eşlik edebilir.

Makula deliğine vitrektomi ameliyatı uygulanır. Çoğu zaman beraberinde katarakt ameliyatı da uygulanır. Vitrektomi ameliyatında önce göz içindeki vitreus jeli temizlenir, sonrasında retinadaki iç duvarını saran zar soyulur. Göz içine gaz tamponat olarak konur. Göz içindeki gaz, kendiliğinden zamanla gözden çekilir. Gaz verilen hastaların gaz gözden çekilene kadar uçağa binmemeleri ve dalış yapmamaları gerekir. Yüksek irtifada göz içindeki gaz genleşir ve göz içi basıncı çok yükselir. Şiddetli göz ağrısı, hatta bayılma bile olabilir. Gazın gözden çekilmesi gazın tipine bağlı olarak 1-3 ay olabilir. Ameliyat sonrası hastanın kafasını yüzüstü pozisyonda tutması istenir. Bu pozisyon genelde 3-7 gündür.

Görmeyi azaltan ya da metamorfopsiye neden olan epiretinal membran cerrahi gerektirir. Göz muayenesinde kalınlaşan ya da retinaya hasar veren epiretinal membranlara da cerrahi uygulanması gerekir.